The Englishing of Ismail Kadare : notes of a retranslator


by David Bellos
When I was asked ten years ago by Christopher MacLehose, the literary director of The Harvill Press, to take on the translation into English from the French translation of Ismail Kadare’s Dosja H, I was initially dubious in the extreme. I knew no Albanian (and even now know only the tiniest scraps of that strange and difficult tongue). I also had principles ! Enough damage can be done in one language shift to make a double shift seem like a recipe, if not for disaster, then at least for pretty thin gruel.  On the other hand, the book fascinated me; as I began to read more of Kadare in French I also realized that what was being put on my plate was a writer of the first importance, with an œuvre that was wide-ranging, coherent, intricately connected… and certainly worth bringing into English as well as could be done. But why not get it translated direct ? I asked MacLehose. He raised his long arms to the heavens. If you only knew… was his mysterious and unanswerable reply.

It so happened that at about that time I saw an episode of the BBC “Video Diaries” series set in Albania. It was a kind of video log in the first person by a country doctor, Ylli Hassani, a man so destitute that he did not even have a stethoscope for patients even more destitute than he. He had learned English exclusively from listening (illegally) to BBC radio broadcasts, and he turned out to be as well-informed about the fortunes and back-stories of Liverpool United as any authentic Scouser. At the end of the program it was revealed that as a way of recompensing the doctor for having made the documentary, the BBC had brought him to England to fulfill his wildest dream — to go to a Liverpool versus Manchester United cup final. I rang the producers to find out if Hassani was still in the UK, and yes, he was. I contacted him and asked him if he would like to help me translate Kadare, by telling me when my version of the French departed a lot, or a little, from the Albanian original. He came to stay, we got on with the work for a day or two, and then he disappeared. I later learned that he had managed to get a proper visa and to enroll at a medical school to obtain recognized or at least recognizable qualifications, so that was the end of the two-handed idea.

Who else knew Albanian ? In Britain, remarkably few people: a sole member of the linguistics department of my university, a couple of people at the School of Oriental and African Studies at the University of London… But no-one that my publisher could find who was a gifted and stylish literary translator, and also willing and free to do the job. (I have subsequently learned that there are some distinguished Englishmen proficient in Albanian — Noel Malcolm, now of All Souls College, Oxford, and Julian Pettifer, at the BBC, but I’m not at all sure they would have wanted then, or would want now, to work for the rates of pay of a literary translator… )

I went to Paris to meet Kadare himself and to quiz him (in French) on the problems and mysteries of the text. At that time (1994) he was preparing the first volumes of the extraordinary bi-lingual Complete Works series that Fayard has now brought out as far Volume 12 (and continuing). He showed me how he was working, checking the French against the Albanian… and vice versa. Yes, he said, I do change the Albanian when I feel that the French is better. He was not at all worried about being translated from his French translations; in fact, he said, he really preferred it that way. I then learned one of the reasons why.

Isolated, isolationist, tyrannical and mad, Enver Hoxha’s Albania never signed any copyright convention. (The post-communist Albanian Republic finally signed the Berne Convention on March 6, 1994). For the bulk of Kadare’s writing life, therefore, none of his works in Albanian was protected by international copyright, and were thus simultaneously free (anyone could publish a translation, anywhere, just like that) and unavailable (no self-respecting publisher could buy the rights, since there were no rights to be bought). That’s why it was simply easier to trade the French versions, which were of course © Librairie Arthème Fayard (or © Éditions Albin Michel, for the first works).

Because of the lack of copyright, the Albanians themselves had produced English-language versions of some of Kadare’s works: there are editions of The General of the Dead Army, The Castle (a cut and censored version of the novel now (and originally) called Les Tambours de la Pluie), and of various of Kadare’s “duty” works such as An Autobiography of the People in Verse translated into English by Albanian linguists working in Tirana (whose knowledge of the language had presumably been gained, like Ylli Hassani’s, from BBC sports reports). I now have a couple of these Tirana editions: they are dreadful — accurate, no doubt, but in a language now completely out of date, and in a style so wooden it would float. (One work was translated in the US by an American-Albanian, Arshi Pipa, but I need to learn more about this figure before making any comment on his career.)

Kadare has long been translated into German directly from Albanian, but for that there is a good reason: a German scholar virtually invented the discipline of Albanology, and there has long been a tradition of teaching Albanian in German universities. In Holland, too, Kadare is translated directly — but then, Dutch authorities paid two experienced translators a good salary for two years simply to go and learn Albanian in order to do the job. Britan and America have neither those traditions, nor such support for translation.

In addition, Kadare’s French texts are more than merely professional translations. The great, late Jusuf Vrioni, who has told his story in a wonderful memoir called Mondes effaces. Souvenirs d’un Européen (Paris: Jean-Claude Lattès, 2001) learned French in France before the Second World War. In 1945, like many exiles, he decided to return to help build a new Albania from the ashes of multiple occupation and civil war. He was promptly thrown in jail for being a member of the wrong class. During his long imprisonment, he started translating into French simply to keep his memory of civilization alive, and to stop himself going mad. It was his translation into French of The General of the Dead Army that was taken out of the country and acquired by Albin Michel, and that translation led to the Italian edition, which led to the film (starring Mastroianni)… which all led to Kadare acquiring a kind of sacred status in his own land, as just about the only Albanian heard of outside the country, apart from Enver and Nexhime Hoxha.

Vrioni translated everything Kadare wrote; Kadare’s French was good enough for him to be able to read and appreciate Vrioni’s labors; there were also things that Vrioni could keep in the French that had to be cut or altered from the Albanian; and there were of course whole works appearing in French that never came out as books, or never came out at all, in the people’s paradise of socialist Albania. I never met Vrioni: he came to France again only toward the very end of his life, to be greeted as a hero at the Assises de la traduction littéraire at Arles.

What I had translated, then, when I produced my English version of The File on H, was something more than a book by Ismail Kadare. It was a book by Kadare co-produced by one of the strangest but most effective translation pairs of all time. Vrioni’s French is fluid, spare, slightly old-fashioned … and not quite native. It has a poetry of its own, which I cannot compare to the original, of course, but which pleases and satisfies the author of the original. It may not be an obvious way to go about things, but translation is, on occasions, like politics, the art of the possible.

Many other English-language translators have done one or two Kadare novels, from French (Derek Coltman, Barbara Bray, Jon Rothschild, Emile Capouya) and from Albanian (Peter Constantine, John Hodgson). Their work is not to be discounted, but their multiplicity has to do in part with the contorted history of Albin Michel’s and Fayard’s sale of rights to English-language publishers. It is often difficult for French publishers to imagine just how hard it is for foreign fiction to get a hearing in the US and the UK, and they do not always chose well, or consistently, in signing deals. The late Emile Capouya, of New Amsterdam Books, persisted heroically in trying to get Kadare an audience in the US, but he lost a lot of money over his small publishing house; Saqi Books, in the UK, which specializes in the Orient (and includes Albania, I guess, because of the Ottoman background) teamed up with New Amsterdam for a while; but then Fayard decided to move Kadare to Morrow in the US, a quite different kind of firm which predictably dropped the author after one book, which sold pitiful quantities.

From the early 1990s, Harvill (originally, Collins Harvill, then The Harvill Press) picked up Kadare, reprinting titles from the Saqi backlist, and commissioning new translations year by year. Harvill is just about the only British house that specializes in foreign literature, and it found a partner in due course in Arcade, in New York. That is why the bulk of Kadare’s work is now with those two houses, and is translated by people who have done many other titles for them (Barbara Bray, and myself). Alas, Harvill has now been forced into the sidelines and the torch has been passed to a Scottish independent, Canongate, as far as the UK is concerned, though in the US Arcade still holds it aloft.

Kadare’s low profile in the Engish-speaking world is partly due to the fact that he speaks no English and is thus not available for speaking tours, lectures, radio and television interviews — the kind of author-promotion which seems an essential ingredient for a prominent career as a writer nowadays. (Even an interview with the BBC last week in the wake of the announcement of the Man Booker International Prize was cancelled on grounds that a voice-over translation would make “bad radio”.) But as Kadare’s stint at Bard College last fall, and his “performance” at Princeton in December demonstrate, it is possible, with proper preparation, to reach an English-language audience through simultaneous interpretation. It just costs a lot !

Jusuf Vrioni died in 2002, and a competition was held to find his successor. Four finalists were read “blind” by publisher’s readers (Kadare did not even look at the submissions) and the unanimous verdict went — not to a Frenchman, but to another and perhaps equally special Albanian, Tedi Papavrami, a concert violinist now based in Geneva. Papavrami’s French is far more intricate than Vrioni’s, I might say it is almost baroque, and I think the change of tone will be noticeable in The Successor, the next of Kadare’s novels to appear in English (probably this fall). Kadare claims his own style in Albanian hasn’t changed one bit, but he does not mind at all that his French work has been moved in the direction of greater linguistic complexity.

My own impression is that Kadare has long understood the constraints of writing “double” — for his Albanian readers, on the one hand, and for a world audience, on the other. He doesn’t think that anything he writes in prose is “untranslatable” — on the contrary, he thinks that what he has to say will come through in pretty much any language. He could hardly be more different in his attitude to linguistic particularity than (for example) Milan Kundera, who insists that even his original punctuation in Czech be reproduced without alteration in English translation.

What I try to do in my twice-removed translations of Kadare from French is to respect the simplicity of the language, and at the same time to decorate it with those classical and Shakespearean associations that seem to me to hover over nearly all he writes. For Kadare is not, in any ordinary sense, a contemporary writer, that’s to say a writer engaged with contemporary trends and fashions. He’s a story-teller – a bard – a rhapsode, indeed, spinning yarns that are always slightly strange yet hauntingly familiar. One day, I hope, a literary translator with fluent Albanian will devote a lifetime to translating the entire œuvre over again. In the meantime, I am honored to be able to do my little bit to make this remarkable writer accessible to English speakers the world over.

May, 2005

Tags: , , ,

3 Responses to “The Englishing of Ismail Kadare : notes of a retranslator”

  1. ehe... Says:

    Sikur nje apo disa pjesemarres ketu qe e zoterojne anglishten te mund ta perkthenin ne shqip kete tekstin, do te isha shume kureshtar te di se çfare ka thene ky Bellos. Falemnderit.

  2. desaparacidos Says:

    Ehe, per fat te keq teksti eshte i gjate e i komplikuar.

    Po ta kaloj poshte me Google Translate, gjerat, me pak veshtiresi, kuptohet. Per çdo dyshim pastaj degjohemi ketu edhe e rregullojme.

    Kur isha pyetur dhjetë vjet më parë nga Christopher MacLehose, drejtori letrare e shtypit Harvill, për të marrë përkthimin në anglisht nga përkthimi në frëngjisht i Dosja H e Ismail Kadaresë, unë u fillimisht dyshimtë në ekstrem. Unë nuk njihte shqiptare (dhe edhe tani e di vetëm scraps vogël të çuditshme se gjuha dhe e vështirë). Unë gjithashtu kishte parimet! Dëme të mjaftueshme mund të bëhet në një ndërrim gjuhe për të bërë një ndryshim të dyfishtë të duket si një recetë, në qoftë se jo për fatkeqësi, atëherë të paktën për llapa mjaft hollë. Nga ana tjetër, libri i shtangur mua, si unë filloi të lexuar më shumë të Kadaresë në frëngjisht Unë gjithashtu e kuptuan se ajo që ishte duke u vënë në pjatë ime ishte një shkrimtar i rëndësisë së parë, me një œuvre që ishte i gjerë, koherente, lidhur intricately … dhe sigurisht me vlerë të sjellë në gjuhën angleze, si dhe mund të bëhet. Por pse nuk merrni atë përkthyer direkt? I pyetur MacLehose. Ai e ngriti krahët e tij të gjatë në qiell. Nëse ju vetëm e dinte … ishte përgjigja e tij misterioze dhe pa përgjigje.

    Kjo kështu ka ndodhur që në lidhje me kohën që unë pashë një episod i “Diaries Video” seri BBC vendosur në Shqipëri. Ajo ishte një lloj log video në personi i parë nga një mjek vendi, Ylli Hasani, një njeri aq të varfër se ai nuk kishte edhe një stetoskop për pacientët edhe më të varfër se ai. Ai kishte mësuar anglisht vetëm nga dëgjimi (ilegalisht) për transmetimet radio BBC, dhe ai doli të jetë aq i mirë-informuar në lidhje me fatin dhe prapa-tregimet e Liverpool Bashkuara si çdo Scouser autentike. Në fund të programit u zbulua se si një mënyrë për të recompensing mjeku për të pasur bërë dokumentar, BBC kishte sjellë në Angli për të përmbushur ëndrrën e tij wildest – për të shkuar në një Liverpool kundrejt Manchester United Cup Final. I ranë prodhuesit për të gjetur nëse Hasani ishte ende në Mbretërinë e Bashkuar, dhe po, ai ishte. I kontaktuar atë dhe e pyeti nëse ai do të donte për të ndihmuar me përkthimin Kadare, duke i thënë mua kur versioni im i francez nis shumë, ose pak, nga origjinali shqiptare. Ai erdhi për të qëndruar, kemi marrë më me punë për një ditë apo dy, dhe pastaj u zhduk. Unë më vonë mësova se ai kishte arritur të marrë një vizë të duhur dhe të regjistrohen në një shkollë mjekësore për të marrë të njohura ose të kualifikimeve të paktën të njohur, kështu që ishte fundi i idesë dy duar.

    Kush tjetër e dinte shqiptare? Në Britani, disa njerëz të mrekullueshëm: një anëtar i vetëm i departamentit gjuhësisë e universitetit tim, disa njerëz në Shkollën e Studimeve Orientale dhe afrikane në Universitetin e Londrës … por askush nuk qe botuesit e mi mund të gjeni i cili ishte një talentuar dhe përkthyes me stil letrar, dhe gjithashtu të gatshëm dhe të lirë për të bërë punë. (Unë kam mësuar më pas se ka disa anglezë i aftë të shquar në gjuhën shqipe – Noel Malcolm, tani e të gjitha Souls College, Oxford, dhe Julian Pettifer, në BBC, por unë nuk jam aspak i sigurt se ata do të donin më pas, apo do të duan tani, për të punuar për normat e paguar e një përkthyesi letrar …)

    Unë shkova në Paris për të përmbushur Kadare veten e tij dhe të pyes atë (në frëngjisht) në problemet dhe misteret e tekstit. Në atë kohë (1994) ai ishte përgatitur vëllimet e parë të jashtëzakonshme dygjuhësore seri të plotë Punëve se Fayard ka sjellë tashmë nga sa Vëllimi më 12 (dhe i vazhdueshëm). Ai më tregoi se si ai ishte duke punuar, duke kontrolluar franceze kundër shqiptarëve … dhe anasjelltas. Po, tha ai, unë do të ndryshojë shqiptare kur mendojnë se franceze është më e mirë. Ai nuk ishte aspak i shqetësuar për të përkthyer nga përkthimet e tij në frëngjisht, në fakt, ai tha, ai me të vërtetë e preferuar në këtë mënyrë. Unë pastaj mësuar një nga arsyet pse.

    Izoluar, izolacioniste, tiranik dhe i çmendur, nuk e Shqipërisë Enver Hoxhës nënshkruar asnjë konventë autorit. (Post-komuniste Republikës së Shqipërisë në fund e nënshkroi Konventën e Bernës më 6 mars, 1994). Për pjesën më të madhe të jetës së shkruar e Kadaresë, pra, asnjë nga veprat e tij në gjuhën shqipe ishte i mbrojtur nga copyright ndërkombëtare, dhe ishin duke të njëjtën kohë të lirë (kushdo mund të botojë një përkthim, kudo, ashtu si kjo) dhe padisponueshëm (nuk ka respektuar vetë-botuesi mund të blejnë të drejtat, pasi nuk kishte asnjë të drejtë për të blerë). Kjo është arsyeja pse ajo ishte thjesht më e lehtë për të tregtisë versionet franceze, të cilat ishin natyrisht © Librairie Arthème Fayard (ose botimet e Albin Michel ©, për punimet e parë).

    Për shkak të mungesës së autorit, vetë shqiptarët kishin prodhuar në gjuhën angleze versionet e disa nga veprat e Kadaresë: ka botime të Përgjithshëm i ushtrisë së vdekur, Kështjella (një version të shkurtuar dhe censuruar i romanit tani (dhe fillimisht) i quajtur Les Tambours de la Pluie), dhe e ndryshme të “detyrës” Kadaresë vepra të tilla si një autobiografi të Popullit në Strofën përkthyer në anglisht nga gjuhëtarët shqiptarë që punojnë në Tiranë (të cilit njohja e gjuhës ka qenë me sa duket fituar, si Ylli Hassani nga BBC sportive raportet). Unë tani kam një çift të këtyre edicioneve të Tiranës: ata janë të tmerrshme – të sakta, nuk ka dyshim, por në një gjuhë tani krejtësisht nga data, dhe në një stil aq prej druri do noton. (Një vepër është përkthyer në SHBA nga një shqiptaro-amerikan, Arshi Pipa, por kam nevojë për të mësuar më shumë rreth kësaj figure përpara se të bëjnë ndonjë koment në karrierën e tij.)

    Kadare ka kohë që janë përkthyer në gjermanisht direkt nga shqiptare, por për këtë ka një arsye të mirë: një dijetar gjerman praktikisht shpikur disiplinën e Albanologjisë, dhe nuk ka qenë prej kohësh një traditë të mësimdhënies shqiptarë në universitetet gjermane. Në Holandë, gjithashtu, Kadare është përkthyer direkt – por pastaj, autoritetet holandeze të paguar dy përkthyes përjetuar një rrogë të mirë për dy vjet thjesht për të shkuar dhe të mësuar gjuhën shqipe, në mënyrë për të bërë punë. Britani dhe Amerika kanë as ato tradita, as një mbështetje të tillë për përkthim.

    Përveç kësaj, tekstet franceze Kadaresë janë më shumë se thjesht përkthime profesionale. Madhe, në fund Jusuf Vrioni, i cili ka tregoi historinë e tij në një biografi të mrekullueshme të quajtur Mondes effaces. Souvenirs d’un europeen (Paris: Jean-Claude lattes, 2001) mësuar frëngjisht në Francë para Luftës së Dytë Botërore. Në vitin 1945, si shume te merguar, ai vendosi të kthehet për të ndihmuar në ndërtimin e një Shqipërie të re nga hiri i pushtimit të shumta dhe të luftës civile. Ai u hodh menjëherë në burg për të qenë një anëtar i klasës gabuar. Gjatë burgimit të tij të gjatë, ai filloi përkthimin në frëngjisht thjesht për të mbajtur kujtesën e tij të qytetërimit të gjallë, dhe për të ndaluar veten do çmendur. Ajo ishte përkthimi i tij në frëngjisht i Përgjithshëm i ushtrisë së vdekur që ishte marrë jashtë vendit dhe të fituar nga Albin Michel, dhe se përkthimi çoi në edicionin e italiane, të cilat çuan në film (starring Mastroianni) … të cilat të gjitha çoi në Kadare përvetësuar një lloj të statusit të shenjtë në vendin e tij, pasi vetëm për shqiptarët vetëm dëgjuar jashtë vendit, përveç Enver Hoxhës dhe Nexhime.

    Çdo gjë Vrioni përkthyer Kadare shkroi, frëngjisht e Kadaresë ishte mjaft e mirë për të që të jetë në gjendje të lexojnë dhe të vlerësojmë veprat Vrioni së, ka pasur edhe gjëra që Vrioni mund të mbani në frëngjisht që duhej të prerë ose të ndryshuar nga shqiptare, dhe kishte sigurisht tërë vepra të botuar në frëngjisht që kurrë nuk doli si libra, ose kurrë nuk doli në të gjitha, në parajsë Popullore të Shqipërisë socialiste. Unë kurrë nuk u takua Vrioni: ai erdhi përsëri në Francë vetëm drejt në fund të jetës së tij, për t’u përshëndetur si një hero në Assises de la traduction littéraire në Arles.

    Ajo që unë kam përkthyer, pastaj, kur unë të prodhuar versionin tim në gjuhën angleze të dokumentit të H, ishte diçka më shumë se një libër nga Ismail Kadare. Ajo ishte një libër nga Kadare ko-prodhuar nga një palë të përkthimit çuditshme, por më efektive të të gjitha kohërave. French Vrioni është fluide, këmbimi, pak modës së vjetër … dhe jo mjaft të amtare. Ajo ka një poezi të vetin, që unë nuk mund të krahasohet me origjinale, natyrisht, por që e kënaq dhe plotëson autori e origjinalit. Ajo nuk mund të jetë një mënyrë e qartë për të shkuar për gjërat, por përkthimi është, në shumë raste, si politika, arti i të jetë e mundur.

    Shumë të tjera në gjuhën angleze përkthyesit kanë bërë një ose dy romanet e Kadaresë, nga frëngjishtja (Derek Coltman, Barbara Bray, Jon Rothschild, Emile Capouya) dhe nga shqiptare (Peter Constantine, John Hodgson). Puna e tyre nuk duhet të zbritur, por shumëllojshmërinë e tyre ka të bëjë pjesërisht me historinë contorted e Albin Michel dhe shitja Fayard e të drejtave të botuesve në gjuhën angleze. Shpesh është e vështirë për botuesit në frëngjisht të imagjinohet se sa e vështirë është për fiction huaj për të marrë një seancë në SHBA dhe Britania e Madhe, dhe ato jo gjithmonë zgjodhi mirë, apo vazhdimisht, në nënshkrimin e marrëveshjeve. Vonë Emile Capouya, i Nju Books Amsterdam, vazhdoi heroikisht në duke u përpjekur për të marrë një audiencë Kadaresë në SHBA, por ai humbi një shumë të holla mbi shtëpinë e vogël e tij botuese, Libra Saqi, në Mbretërinë e Bashkuar, e cila është e specializuar në Orient (dhe përfshin Shqipërinë, unë mendoj, për shkak të sfondit osmane) bashkuar me New Amsterdam për një kohë, por pastaj vendosi të shkojë Fayard Kadare për Morrow në SHBA, një lloj krejt të ndryshme të fortë, e cila ka rënë parashikueshme autori pas një libër, i cili shitur sasi të ardhur keq.

    Nga vitet 1990, Harvill (fillimisht, Collins Harvill, pastaj Press Harvill) kap Kadare, reprinting tituj nga backlist Saqi, dhe komisioneve përkthime të reja nga viti në vit. Harvill është vetëm për shtëpinë vetëm britanike që është e specializuar në letërsi të huaj, dhe ai gjeti një partner në kohën e duhur në Arcade, në Nju Jork. Kjo është arsyeja pse pjesa më e madhe vepra e Kadaresë është tani me ato dy shtëpi, dhe është përkthyer nga njerëz që kanë bërë shumë tituj të tjerë për ta (Barbara Bray, dhe veten time). Mjerisht, Harvill tani është detyruar në mënjanë dhe pishtar ka kaluar në një të pavarur skocez, Canongate, sa i përket Mbretëria e Bashkuar është e shqetësuar, edhe pse në Arcade SHBA ende mban ajo lart.

    Profil të ulët Kadaresë në botën Engish-folëse është pjesërisht për shkak të faktit se ai flet asnjë anglisht dhe nuk është kështu në dispozicion për turne folur, ligjërata, radio dhe intervistat televizive – llojin e autorit promovimin e cila duket një përbërës thelbësor për një të shquar karrierë si një shkrimtar në ditët e sotme. (Edhe një intervistë me BBC javën e kaluar në prag të shpalljes së Man Booker International Prize është anuluar për arsye se një voice-over përkthim do të bëjë “radio keq”.) Por si masë e Kadaresë në Bard College vjeshtën e kaluar, dhe “punën” e tij në Princeton në dhjetor të tregojë, se është e mundur, me përgatitjen e duhur, për të arritur një audiencë në gjuhën angleze me përkthim simultan. Ajo vetëm kushton shumë!

    Jusuf Vrioni vdiq në 2002, dhe një konkurs u mbajt për të gjetur pasardhësin e tij. Katër finalistët janë lexuar “të verbër” nga lexuesit e botuesit (Kadare nuk e shikoni edhe në parashtresat) dhe vendimi unanim shkoi – për të mos një francez, por për një tjetër dhe ndoshta shqiptare po aq të veçantë, Tedi Papavrami, një violinist koncert vendosur tani në Gjenevë . Papavrami francez është shumë më e ndërlikuar se sa e Vrioni, unë mund të them se është pothuajse e stilit barok, dhe unë mendoj se ndryshimi i tonit do të jenë të dukshme në Pasardhësi, i ardhshëm i romaneve të Kadaresë për të dalë në anglisht (ndoshta këtë vjeshtë). Kadare pohon stilin e vet në gjuhën shqipe nuk ka ndryshuar një grimë, por ai nuk ka mend fare se puna e tij franceze është zhvendosur në drejtim të kompleksitetit të madhe gjuhësore.

    Përshtypja ime është se Kadare e ka kuptuar të gjatë kufizimet e shkrimit të “dyfishtë” – për lexuesit e tij shqiptarë, në njërën anë, dhe për një audiencë botërore, nga ana tjetër. Ai nuk mendon se çdo gjë që ai shkruan në prozë është “i papërkthyer” – në të kundërtën, ai mendon se ajo që ai ka për të thënë do të vijë përmes në shumë e shumë gjuhë të ndonjë. Ai vështirë se mund të jenë më të ndryshme në qëndrimin e tij të veçanta gjuhësore se (për shembull) Milan Kundera, i cili këmbëngul se edhe shenjat e pikësimit e tij origjinale në çekisht të riprodhohet pa ndryshime në përkthim anglisht.

    Ajo që unë të përpiqemi të bëjmë në përkthime time dy herë-hequr e Kadaresë nga frëngjishtja është respektimi i të thjeshtësinë e gjuhës, dhe në të njëjtën kohë për të dekoroj me ato shoqatat klasike dhe shekspiriane që duket se për mua të rri pezull mbi pothuajse të gjitha ai shkruan. Sepse Kadare nuk është, në ndonjë kuptim të zakonshëm, një shkrimtar bashkëkohor, që do të thotë një shkrimtar të angazhuar me trendet bashkëkohore dhe modelet. Ai është një histori-tregimtar – një Bard – një rapsod, të vërtetë, tjerrje fijeve që janë gjithmonë pak e çuditshme por hauntingly njohur. Një ditë, unë shpresoj, një përkthyes letrare me flet rrjedhshëm shqiptare do të kushtojnë një jetë të tërë përkthimin œuvre pushim. Në ndërkohë, unë jam i nderuar që të jetë në gjendje të bëjë pak time të vogël për të bërë këtë shkrimtar të shquar të kuptueshme për anglisht folës të gjithë botën.

  3. ehe... Says:

    Me mire po rri me ate variantin anglisht, m’u duk ku e ku me shqip. Ca gjera, ne fakt shumicen e kisha marre vesh dhe une, por thashe mos me kishte shpetuar ndonje gje e holle.

    Jam i sigurte se Bellos ka bere gjera te mira, sepse ka perdorur nje tekst (ne frengjisht) qe eshte ku e ku me i mire se ai shqip. Megjithate, besoj se e ka pasur shume te veshtire sepse kapercimi nga frengjishtja ne anglisht eshte me probleme, jo per arsyen se origjinali eshte shqip, porse keto dy gjuhe (anglish-frengjisht) nuk jane dhe aq shume shoqe bashke. Frengjishtja psh, do te ishte ideale per ta perkthyer Kadarene ne spanjisht, ne portugalisht apo italisht. Por mbase jo ne anglisht apo japonisht apo bengalisht. Ndersa e kunderta, ecen me mire : te perdoresh uren franceze per te çuar anglishten apo japonishten drejt shqipes, eshte diçka me e mire se e kunderta. Sepse frengjishtja dhe shqipja paraqesin mjaft ngjashmeri sintaksore e gramatikore. (zgjedhimet sidomos, dhe struktura e fjalise).

    Ka dhe nje paradoks te vockel : nderkohe qe frengjishtja eshte ideale per perkthyesit shqiptare, e kunderta eshte nje ankth i vertete : shqipja eshte katastrofe per keta perkthyes. Por kujdes ! jo shqipja e tille si shqipe, por shqipja e shkruar nga shkrimtaret shqiptare. Ose nga ajo qe eshte futur tashme ne huqet dhe zakonet e nje vendi ku letersia komandohej me thuper, dhe ku bejtet e Hasan Kamberit mbahen ende si objekte frymezimi te pashoqe per letersine tone.

    Gjithsesi, debate xhingla-minglash, jo e gjete e jo s’e gjete fjalen e duhur. Kush deshiron te lexoje paster e bukur e pa gabime, le te mesoje gjuhen origjinale dhe kaq. Ecni tani, Amerikane, te gjithe me abetare shqipe ne duar !

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in: Logo

You are commenting using your account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: