Populli s’duhet shikuar fare

by

Nga  Urim Nerguti, përkthyes

Ky artikull ishte menduar të botohej në po atë gazetë ku është shfaqur artikulli i Klosit, por s’ka qenë e mundur.


Në një artikull të botuar në gazetën Shekulli të datës 6 janar 2011, përkthyesi Ardian Klosi ndërmerr të hulumtojë disi në të fshehtat e përkthimit dhe letërsisë. Është gjithmonë e këndshme të lexosh shkrime të tilla ku çështja më e rrahur është ajo e letërsisë dhe e marrëdhënies së saj me lexuesin. Në një vend ku botimi, qarkullimi, shitja dhe leximi i librave janë pothuaj kryeqytetas, është një befasi e këndshme që një lexues provincial të lexojë atje në skutën e vet se çfarë ngjet në kryeqytetin e letrave. Bujku apo roja e natës atje në majë të malit, nuk harron të marrë me vete krahas çiftes dhe trastës së bukës, edhe një libër që një zot e di si i ka mbërritur në dorë, duke qenë e ditur se bibliotekat, libraritë dhe vetë zanat e maleve jetojnë tashmë vetëm në fusha. Sidoqoftë, ai lexon ose ushtron ca përpjekje, të admirueshme madje, për të lexuar. Letërsi shqipe, letërsi të huaj në shqip, ç’rëndësi ka, ai lexon. Ai lexon dhe dalëngadalë e sheh veten duke iu shkëputur lidhjeve të tij që mbase ia kanë ngatërruar të tjerët nëpër këmbë. Fillon ta shohë veten si individ, madje thjesht si frymë, si mendje, ngaqë trupi fillon t’i lerë shëndenë nëpërmjet mpirjes së gjymtyrëve për shembull, ose dhe nëpërmjet rënies në ndonjë humnerë për shkak të hutimit të thellë në ndonjë pasazh tmerrësisht tërheqës dhe ndjellakeq. Gjithsesi, ai nuk është më popull, këtë e di mirë. Në leximin e një libri, lexuesi i ikën turmës, nuk është më me askënd, ecën krejt i vetmuar në një jetë të trilluar jo-jetë. Shkurt, leximi është tradhtia par excellence nga ana e një lexuesi ndaj popullit të vet.

Shkrimtarët dhe përkthyesit, nëse ulen të shkruajnë, njëri duke trilluar e tjetri duke zhbiriluar fjalët e trilluara, nuk e bëjnë këtë as për ndonjë popull, as për ndonjë komb, të tyrin apo të huaj, por thjesht për një specie të veçantë të racës së njerëzve, specia e lexuesve. Letërsia është një marrëdhënie krejt e lirë e një shkrimtari me një lexues. Ideja e popullit është një ide ogurzezë e dëshiruar aq shumë vetëm nga populistët. Këta të fundit, kur duan të tallen dhe të shkatërrojnë disa njerëz, fillojnë të flasin me fjalën aq të stërpërmendur popull. « Populli në këmbë, Partia në ballë », « I gjithë populli ushtar », e deri tek shprehjet e përditshme që i mvishen popullit. Aq sa vjen një kohë që çdokush i cili del në mëngjes nga shtëpia e tij, e ndjen veten të shoqëruar nga një përbindsh i fshehtë dhe aq i mërzitshëm, populli. Ne nuk shkojmë asgjëkundi pa popullin, fjalimet tona janë të mbushura përplot me referenca ndaj tij, shprehjet popullore janë në majë të gjuhës deri tek ata që nuk i thonë më vetes popull, domethënë deputetët. Nuk shkohet asgjëkundi pa popull.

Të ndalemi pak në një citim të Martin Lutherit, të bërë nga përkthyesi Klosi në këtë artikull. Lutheri thotë « të shihet populli në buzë ». Shprehje e bukur, aq romantike. Para nja 600 vjetësh, Lutheri vendosi ta bënte Biblën që të fliste gjermanishten e katundeve përreth. Kjo ska asgjë të keqe, as për atë kohë, as për Martin Lutherin. Në fakt, që të marrim vesh përse bëhet fjalë, duhet të shohim pak se çfarë solli Martin Lutheri. E thjeshtë, ai afroi popullin gjerman (flitet gjithmonë për « popull ») me fjalën e Zotit, me Biblën. Asokohe, ky popull ishte vërtet i tillë dhe nuk kishte kurrfarë shenje për ndonjë rilindje qytetari apo individi. Populli duhej alfabetizuar, duhej respektuar në të folurën e vet të përditshme, populli ishte mbret. Mirëpo, pas alfabetizimit të popullit, ai zhduket nga qarkullimi. Njerëzve iu është dhënë në dorë arma e kthimit të tyre në qytetarë. Të veçantë, të ndarë nga njëri-tjetri, me idetë, mendimet dhe botën e tyre. Shkrimi dhe këndimi është dhurata e dhënë ndaj popullit për të kaluar në një stad më të lartë, në atë të individit. Për rrjedhojë, Martin Lutheri kishte të bënte me një popull dhe atij i duheshin mënyrat për të hyrë në lidhje me këtë popull, dhe kjo mënyrë ishte gjuha e përditshme e këtij të fundit. Mirëpo sot nuk ekziston më popull gjerman, as popull europian, por ka qytetarë gjermanë dhe qytetarë europianë. Një orvatje e fundit e bërë nga Hitleri për t’iu rikthyer sërish popullit nëpërmjet volk-ut të famshëm, dështoi me sukses.

Kujt i drejtohet një shkrimtar ? Në mos vetes, të paktën lexuesve të tij. Ai, nëse i thotë vetes vërtet shkrimtar, ka gjuhën e tij të vetën, mënyrën e tij të të folurit, shprehurit dhe madje arsyetuarit. Dhe nuk merakoset fort as për të folurën e rrugës, as për atë të fshatrave apo qyteteve, por thjesht për përcjelljen e mendimeve të veta tek lexuesi. Ky i fundit, duke qenë i ndarë njëherë e mirë nga pelerina e rëndë e popullit, krijon dhe ai një gjuhë të vetën, një mënyrë të vetën të përtypjes së shkrimeve të shkrimtarit në fjalë. Mes autorit dhe lexuesit krijohet kështu një bashkëbisedim ku stekën e lartësisë e vendos shkrimtari dhe jo lexuesi. Shkrimtari e tërheq lexuesin në fushën e vet dhe aty, në një mënyrë të tërthortë, mundohet t’i thotë lexuesit se shporrja e popullit nga truri i këtij të fundit ka qenë goxha përfituese për të dhe se, me ndihmën e tij, pra të shkrimtarit, ky lexues do të futet në një racë tjetër më të fisme, në atë të mendimtarëve.

Në një situatë të tillë, çfarë duhet të bëjë përkthyesi ? Të bëhet një përkthyes popullor, siç ka pasur shkrimtarë popullorë (për shembull, çifti Delly, vëlla e motër) apo të bëhet një përkthyes shkrimtarësh ? Në Shqipëri, në poteren dhe krekosjen intelektuale, është përhapur një sëmundje e ëmbël dhe e tmerrshme njëkohësisht, ajo e përkthyesit popullor. Pothuaj të gjithë përkthyesit dhe shtëpitë botuese ëndërrojnë të bëhen Martin Lutherë që e bëjnë Krishtin të flasë si Gjermani i katundit aty pranë. Madje kurora më e bukur që i vihet në kokë një përkthyesi, është kurora e shqipëruesit. Kur një përkthyes arrin në pikën që të quhet shqipërues, atëherë ai thirret në dreka e darka, mbush studiot e televizioneve dhe hollet e ambasadave. Nirvana është arritur. Ai mund ta lerë tani punën ose të punojë me porosi të arta të tipit një libër në tre vjet për një pagesë të majme fondacionesh. Shqipëruesi mund të vrasë dhe të presë tani urbi et orbi duke shpallur si heretikë ata pak përkthyes që kanë “pacipërinë” të ngelen përkthyes shkrimtarësh.

Ky debat nuk është thjesht një çështje kleçkash apo stisjesh përkthimore, larg kësaj. Ky debat vë ballë për ballë dy botë krejt të kundërta : bota e popullit, e turmës, e emrit të përgjithshëm, kundrejt botës së individit, qytetarit, emrit të përveçëm. Intelektualët shqiptarë duhet ta ndajnë njëherë e mirë mendjen : a është shoqëria shqiptare një shoqëri analfabete apo e alfabetizuar ? Nëse është e para, atëherë të gjithë përkthyesit shqiptarë duhet të përbetohen që të jenë Martin Lutherë në fuqi, të shkatërrojnë, për të mirën e përgjithshme, veçoritë e shkrimtarëve dhe letërsinë në përgjithësi. Por nëse është e dyta, atëherë Martin Lutherët nuk kanë më vend në përkthimet shqiptare, ata duhet ta trajtojnë lexuesin thjesht si lexues, pa kurrfarë nofke apo mveshjeje të vetes me një mision qytetërues. Epoka e Dritan Shkabajve ka marrë fund, ajo duhet t’ia lerë vendin epokës së bariut që mundohet, atje lart në kep, të hyjë në lidhje me Zotin pa ndërmjetësimin e profetëve.

Advertisements

Tags: , , , , ,

8 Responses to “Populli s’duhet shikuar fare”

  1. alfred Says:

    Problemet qe shtrohen ne kete artikull, plus atyre qe lindin duke e lexuar jane te shumte.
    Me te drejte shkrimtaret dhe perkthyesit duan te ruajne specien e tyre nga influencat e demshme qe vijne si rrjedh e zhvillimit te shoqerise dhe kultures qe ajo krijon, si ne te mire ashtu dhe ne te keq.
    Problemi eshte i ngritur me te drejte. Por ne kete rast, alfabetizmi dhe analfabetizmi, nuk jane variabelat kryesore ku mund te kapet analiza dhe arsyetimi. Thelbi i gjithe kesaj eshte tjeter kund.
    “të shihet populli në buzë” nuk duhet te strumentalizohet ne kete menyre.Ideja qe kishte Lutheri ne koke ishte krejt e nje natyre tjeter. Pra mendoj qe smund te ket asnje analogji me te tashmen. Le qe ai, ne nje kohe te dyte, ju rikthye riperkrahjes se sistemit te cilin ishte munduar ta ndryshonte.
    KJo shoqeri eshte formuar ne bankat e shkolles fantazem, eshte kalitur ne korrupsionin e universiteteve, dhe kur arrijme ne shkallet me te larta nuk ndjen asnje gje perballe korrupsionit politk.
    Pra gjendemi ne nje rreth vicioz nga i cili nuk dilet fort kollaj.

    Ajo qe duhet bere sot eshte kuptimi i shoqerise dhe permiresimi i saj ne menyre graduale nepermjet veprimit te gjithsecilit; te shkrimtarit dhe perkthyesit. Smund te pretendojme te rregullohet gjithcka sa hap e mbyll syte.

  2. un Says:

    Alfred,

    Disa sqarime te nevojshme : teksti me lart nuk eshte kurrsesi nje replike apo kerkim polemike sepse ai nuk eshte aspak polemik, ç’eshte e verteta. Per Ardian Klosin si perkthyes, kam respekt, fundja eshte nje koleg. Nqs une s’pajtohem me te ne fusha te tjera (histori apo tjeter), kjo s’do te thote se une nuk e lexoj me vemendje si perkthyes. Une nuk e kam lexuar perkthimin e tij te Kafkas, kam degjuar fjale te mira, nuk kam arsye te dyshoj ne aftesite e tij. Kam lexuar dhe nje kritike ndaj tij te bere nga perkthyesi tjeter i gjermanishtes Shpetim Doda, i cili, me thene te drejten, ishte pak me afer asaj ç’besoj une : qe tekstet origjinale nuk duhen komentuar ne perkthim (ose sa me pak, kur nuk eshte e mundur ndryshe).

    Ky tekst me lart eshte thjesht nje zgjatim ose nje ftillim pak me i zgjeruar i thenies se Martin Lutherit. Une nuk jam duke bere me faj Lutherin, kurrsesi. Madje e kam pranuar aty se ai ka pasur plotesisht te drejte qe ka vepruar ashtu. Por une ngre zerin se mbase koha e tij nuk vlen per ne ditet e sotme. Ashtu siç kam rezerva per perkthyesin tone gjenial, Fan Nolin. Me pak fjale, ideja ime (qe nuk eshte vetem e imja por e shumices se perkthyesve europiane te sotem) eshte kjo : sa me pak nderhyrje ne tekstet origjinale, sa me shume respekt ndaj autorit, sa me prane idese se paster te ketij autori, te painfektuar nga perkthyesi.

    Klosi e ka cekur aty qe kjo s’eshte e lehte dhe prandaj behen ca leshime. Madje ai ka hyre ne ca ftillime me teknike qe gjithsesi ndihmojne per te krijuar nje ide. Une kam ndenjur me larg teknikes, kam dashur te meshoj thjesht mbi nje ide ne vija te trasha.

    Ke te drejte se trashegimi yne i perkthimeve dhe i menyrave te leximit nuk perkon fare me ate çfare shihet sot ne Europen perendimore. Ka shume mundesi, madje e sigurte, qe ne te jemi te infektuar qysh ne rrenje, qe ne bankat e para te shkolles. Shpresa ime, te pakten, jane te rinjte. Kuptohet nqs shkolla e sotme do te kete seriozitetin e dikurshem por jo te njejtat menyra te qasjes se letersise. Sot nuk kemi me llapa ideologjike syve, dhe aq me mire. Kaq eshte e gjitha, ska asgje prej magjistari ne kete mesele.

    Falemnderit, pershendetje.

  3. alfred Says:

    E kemi diskutuar dhe here tjeter problemin kryesore te Perkthimit te veprave te huajane shqip: nese duhet perkthyer ashtu fjale per fjale duke i qendruar besnik autorit apo interpretuar ne nje fare menyre.
    Ne kete pike une nuk jam i te njetit mendim me ty dhe me teknikat perendimore te perkthimit.
    Gjuha, letersia ndryshojne dhe jemi ne qe i ndryshojne. Pra nuk ndryshojne vetvetiu. Dua te them qe ska gje perfundimtare per sa i perket gjuhes dhe kultures.
    Nese duam te perkthejme dicka ne gjuhen tone duhet marre parasyshe dhe tabani kulturor i shoqerise sone, ajo qe efektivisht jemi. Eshte e vertet, kemi njerez te kulturuar por kemi dhe njerez te pakulturuar keshtuqe duhet te jemi pak me elastik kur flitet per perkthimin per popullin. Sepse perkthimet behen per t’i lexuar te tjeret dhe ato te tjeret nuk i zgjedh dot.
    Pra mendoj se duhet qe njekohesisht, ai qe perkthen, te jete i perpiket ne percielljen e idese se autorit, pra te fjales se tij dhe, njekohesisht t’ia beje te lehte lexuesit kuptimin dhe ndjesine qe autori ka dashur apo ska dashur te jape. Shkrimtari, shioqeria,jane te bere prej kulture e cila eshte e ndryshme per shoqeri te ndryshme. Nese une nis dhe lexoj dicka ne kinezç duhet qe te njoh perpara disa veçori te ketij populli. Nese e lexoj ne gjuhen shqipe, te perkthyer, dikush duhet te ma bej me te lehte kuptimin e asaj per te cilen behet fjale, ndryshe i ka shkuar mundi dem perkthyesit dhe atij robit qe e ka shkruajtur. Plus se ai qe e lexon mund te krijoje nje ide te gabuar mbi kete te fundit.
    Pastaj ka gjera te cilat eshte e veshtire qe te perkthehen dhe te kuptohen. Kjo nuk eshte nje pike ne favor te faktit qe meqe ka gjera qe sperkthehen dot le ti perkthejme fjale per fjale. Ketu ska cben perkthyesi e di. Per shembull eskimezet kan shume fjale per te pershkruar boren, nderkohe qe ne kemi vetem fjalen “bore”. Ne kete rast ske cfare ben, do e thuash bore dhe pike. Shyqyr zotit deri tani ska dalur ndonje shkrimtar eskimez.
    Gjithsesi kjo eshte ideja dhe mendimi im mbi kete ceshtje.

    Gjithe te mirat

  4. un Says:

    Alfred, edhe njehere :

    Nuk ka asgje te paperkthyeshme, te pakten ne proze. Ne poezi, e di, ketu paperkthyeshmeria eshte ligj, perkthyeshmeria perjashtim.

    Ne proze, gjithçka ka nje kuptim, dhe ky kuptim munjd te percillet ne nje gjuhe tjeter, te pakten per gjuhe qe i perkasin te njejtes kulture (nga frengjishtja ne italisht, anglisht, gjermanisht apo tjeter). Problem ka kur kercehet nga japonishtja ne spanjishte boliviane.

    Problemi eshte si duhet perkthyer, meqe perkthim ka. Une them keshtu : nqs nje autor i ngaterron mendimet e veta, e ben kastile kete, une si perkthyes s’kam arsye ta çmpleks dhe t’ia bej llokum lexuesit shqiptar. Sepse autori ka menduar t’i ngaterroje lexuesit. Atehere perse ta shkaterroj une ? Perse te zgjedh perifrazimet ? C’kuptim ka qe paragrafi i autorit ka tre rreshta dhe ne perkthim te dale tridhjete ? Nuk eshte ideja ime kjo. Une si lexues s’kam nevoje te di ç’mendim ka perkthyesi mbi tekstin e autorit, por dua te di ç’mendim ka vete autori. Fjalia mbyllese e thote qarte : bariu (lexuesi) kerkon te hyje ne lidhje me zotin (autorin) pa ndermjetesimin e profeteve (perkthyesit). Kaq e thjeshte eshte.

    Ne romanin “Zgjerim i lemit te luftes”, Houellebecq shkruan :

    “Pasi e kam zbukuruar mendimin tim me kunjat e kufizimit, tani mund të shtoj se koncepti i dashurisë, pavarësisht brishtësisë së tij ontologjike, mban ose mbante deri vonë të gjitha cilësitë e një fuqie të mrekullueshme vepruese. I farkëtuar në nxitim e sipër, ky koncept ka njohur menjëherë një sukses të gjerë, dhe ende në ditët tona, të rrallë janë ata që heqin dorë përfundimisht dhe qëllimisht nga të dashuruarit. Ky sukses i sigurtë do të dëshmonte për një bashkëlidhje të mistershme me nuk e di çfarë nevoje përbërëse të natyrës njerëzore. Sidoqoftë, dhe pikërisht këtu ndahet analisti syhapur nga tjerrësi i broçkullave, unë do të bëj mjaft kujdes që të mos formuloj as hipotezën më të vogël mbi natyrën e nevojës në fjalë. Sido që të jetë, dashuria ekziston, pasiqë pasojat e saj mund të vërehen. Ja një fjali e denjë për Claude Bernard, dhe që unë ngul këmbë t’ia kushtoj atij. O dijetar i pasulmueshëm ! Nuk është një rastësi kjo që vëzhgimet më të largëta në dukje të objektit me të cilin merreshe fillimisht vijnë të rreshtohen njëra pas tjetrës, si rosa të majme, nën madhërinë e aureolës tënde mbrojtëse. Sigurisht, protokolli eksperimental që ti e përkufizoje më 1865 me një vështrim depërtues të rrallë, duhet të përmbajë një fuqi fort të madhe që faktet më ekstravagante të mund ta kapërcejnë pengesën e frikshme të shkencërisë vetëm pasi të jenë vendosur nën rreptësinë e ligjeve të tua të pathyeshme. Fiziologjist i paharrueshëm, unë të përshëndes, dhe shpall me zë të lartë se nuk do të bëj asgjë që ta shkurtojë sadopak kohëzgjatjen e mbretërimit tënd.”
    ____

    Cfare duhet t’i bej une kesaj pjese ? Ta pertyp e ta zberthej ngaqe lexuesi do ta kete shume te veshtire te marre vesh ? Nuk besoj. Sepse vete Houellebecq mendon t’i nderlikoje mendimet e veta dhe t’iu jape nje forme gati patetike, dmth te nje lartesie qe te ben per te qeshur.

    Cfare deshiron te thote personazhi ne kete pasazh ? Kjo duhet shqyrtuar fjali per fjali. Nje kunj eshte nje pikete gjeologjie, ose nje kunj gomari. I mprehte, prej druri, ngulet ne toke. Pasi personazhi i vendos mendimit te vet disa kunja ku do te permbahet, jashte te cileve nuk do te dale ne arsyetimin e vet, ai hyn te ftilloje teorine e vet.

    “Koncepti i dashurise, pavaresisht brishtesise se tij ontologjike” = ka zera ose ka pasur se dashuria nuk ekziston, se eshte nje koncept bosh, se ka vetem seks, brishtesia ontologjike do te thote themelet e brishta te qenesise se ketij koncepti.

    Me tej, personazhi thote se pavaresisht kesaj brishtesie, njerezit jane turrur mbi kete koncept dhe e kane bere te tyrin, te gjithe duan te dashurojne, askush nuk heq dore. Dhe ky sukses do te linte te nenkuptuar se ka njefare nevoje te brendshme (perberese) te natyres njerezore. Mirepo personazhi s’deshiron te hyje ne keto ujera, ai s’di asgje per kete nevoje. Por ama, bazohet ne nje shkencetar te shekullit te 19, Claude Bernard, per te thene : meqe ia shohim pasojat diçkaje, atehere ajo ekziston. Meqe njerezit lidhen me njeri-tjetrin, e meqe bejne lojera dashurore ne syte e shoqerise (personazhi ka permendur me pare dy shembuj te kesaj loje), atehere dashuria ekziston. Perse eshte e denje kjo fjali per Claude Bernard ? Sepse ky i fundit ka qene nder te paret e teorise se OHERIC :

    Obsérvation – vezhgim
    Hypothèse – hamendesim
    Expérience – pervoje
    Résultat – rezultat
    Interprétation – interpretim
    Conclusion – perfundim.

    Lidhe tani me çeshtjen e dashurise : verehen ca pasoja, behet nje hamendesim, kryejme ca pervoja, kemi disa rezultate, i interpretojme dhe ne fund themi dashuria ekziston keshtu e ashtu.

    Po me poshte, çfare ngaterron ai ?

    “O dijetar i pasulmueshëm ! Nuk është një rastësi kjo që vëzhgimet më të largëta në dukje të objektit me të cilin merreshe fillimisht vijnë të rreshtohen njëra pas tjetrës, si rosa të majme, nën madhërinë e aureolës tënde mbrojtëse. Sigurisht, protokolli eksperimental që ti e përkufizoje më 1865 me një vështrim depërtues të rrallë, duhet të përmbajë një fuqi fort të madhe që faktet më ekstravagante të mund ta kapërcejnë pengesën e frikshme të shkencërisë vetëm pasi të jenë vendosur nën rreptësinë e ligjeve të tua të pathyeshme. Fiziologjist i paharrueshëm, unë të përshëndes, dhe shpall me zë të lartë se nuk do të bëj asgjë që ta shkurtojë sadopak kohëzgjatjen e mbretërimit tënd.”

    Personazhi thote ne nje gjuhe te ndezur dhe gati mistike se nuk ka asgje jashte OHERIC-ut, se vezhgimet vijne si rosa te majme, qe shkojne si pa qejf per t’u rreshtuar nen aureolen e babaxhanit Bernard. Dhe ketu hedh idene : edhe fakti me ekstravagant, dmth qe i kalon tere kufinjte, rri prapeseprape shkencor sepse i perkulet ligjeve te Bernardit. Dhe personazhi ne nje thirrje te perdellyer, shprehet se ai do ta nderoje kete shkencetar deri ne fund dhe s’do te beje asgje kunder tij.

    Vete personazhi eshte inxhinier informatik, shet softe per Ministrine e Bujqesise, shkruan fabula me kafshe, fabula filozofike.
    ______

    Pse i solle keto ? Po sepse ç’mund te beje perkthyesi kur gjendet para nje teksti te tille ? Asgje, thjesht te perktheje, t’ia lere veshtiresine lexuesit, qe ky i fundit te hulumtoje vete. Lexuesi nuk eshte analfabet, nuk duhet trajtuar si cope mishi me dy sy, por duhet lene te stervitet me lexime te veshtira.

    Ne fillim te ketij pasazhi, Houellebecq perdor nje folje teper “kokeçarese” : hérisser.

    “Après avoir hérissé ma pensée des pieux de la restriction…” – thote ai.

    C’duhet kuptuar ketu ? Ka dy menyra :

    hérisser vjen nga hérisson, iriq, me gjemba, me ferra, acarues. Por do te thote dhe kur te ngrihen qimet e kokes perpjete, nga frika apo nga tmerri.

    Por do te thote dhe te pajisesh diçka me gozhde apo kunja, nje cope derrase psh. Ta zbukurosh eshte metaforikisht.

    Si zbukurohet nje mendim me kunja shtrengimi ? Ne kete fjali, duhet pare nje antiteze mes zbukurimit dhe acarimit, sepse personazhi po i ve caqe mendimit te vet, pa e shtrengon me kunja, me piketa, mos shko me andej, ketu e ke kornizen.
    _____

    Tani, si mund t’ia thote perkthyesi keto fjale lexuesit ? S’mund t’ia thote, ose perndryshe e ben vellimin 1000 faqesh, me teper koment se perkthim. Atehere shkurt, perkthim, veshtiresia duhet lene e paprekur, lexuesi te perpiqet vete. Sepse lexuesi nuk eshte me analfabet, nuk jemi para 600 vjetesh, ne kohen e Lutherit.

    Kaq eshte ideja ime.

    _____

    Por ka dhe raste te tjera kur ka vertet fjali te paperkthyeshme fare, edhe ne proze. Aty ka atehere perifrazim. Do nje shembull ?

    Levinas, pasi ftillon idene e vet mbi qenien, qe ajo eshte e pashqitshme ndaj nesh, qe ne jemi me veten tone gjithmone, thote keshtu :

    “On n’est pas, on s’est”.

    Kush e perkthen kete ne shqip, ne kuptimin levinasian ? Askush. Perifrazim, po.

    On n’est pas – do te thote “nuk jemi”, thjesht ne menyren veprore. Ndersa kur i shton nje “s” dhe behet “s’est” atehere jemi ne vetvetore. Dhe perifrazimi del i tille :

    “Nuk jemi thjesht, por jemi me veten.”

    Keto gjera jane medyshjet e perkthyesit, nga t’ia mbaje ? Kur s’ben, sigurisht qe duhet perifraze, por kur eshte e mundshme konceptualisht, atehere ska asnje arsye perse te livadhiset me fjalet e tjetrit.

    Dhe e fundit, nuk kam thene asgjekundi fjale per fjale, por kam thene ne respektin me te madh te zgjedhjeve te autorit. Fjala per fjale perkthen google, jo perkthyesi. Puna eshte te mos preket stili i autorit, synimi i tij, sepse fundja eshte prona e tij dhe une s’kam te drejte t’ia cenoj.

    E zgjata shume, ndjese, kalofshi mire.

  5. doriani Says:

    persh.!
    Mbase po e thjeshtezoj shume situaten por mua me duket se thelbi i kesaj dileme ka te beje me karakterin utilitar te letersise dhe artit.
    Sipas meje nese e pranojme kete pa rezerva atehere natyrshem mund te pranojme “shqiperimin” ne vend te “perkthimit besnik”.Ne kete menyre nje autor mund te jete me afer nje publiku qe nuk eshte “i tij”,me i kuptueshem,me i nevojshem.Problem do te ishte nese do te kishim te benim me shkrimtare qe me vepren e tyre kerojne te imponohen tek lexuesi,si me proçedimente letrare por edhe me ide e menyren e paraqitjes se tyre.Ky mund te ishte nje rast i trajtuar veçmas duke respektuar frymen she shpirtin e autorit.Mesa kuptova une nga shkrimi i Klosit,ai nuk tentonte te bente “artin te popullit”,por pekthyesi te jete nje perçues vlerash qe ne rast te riperseritjes mekanike mund te jene vlera te pakuptuara ose thjeshte te minimizuara(ne raste te veçanta edhe te tejkaluara).
    mbremje te kendshme

  6. un Says:

    Pershendetje Dorian,

    Ke kapur nje pike vertet interesante : letersia si vlere edukuese. Pikerisht, keto kohe po lexoja nje filozof qe ne fakt ka nje diplome letersie dhe pastaj eshte hedhur ne filozofi. Dhe mendja i ka mbetur tek letersia, pasioni i pare. Dhe thote keshtu :

    “Të jesh njeri do të thotë t’ia besosh fatin tënd letërsisë. E tërë çështja është të dish cilës.”

    Me nje fjale, ai e sheh letersine me nje sy shume te larte, si diçka qe e ben njeriun njeri. Megjithate, mendoj se lexuesi shqiptar eshte pjekur goxha tani dhe nuk eshte me ne hapat e pare kur i duhet ta marresh per dore. Kjo eshte arsyeja qe ngulmoj ne shijimin e autoreve sa me pak te infektuar nga perkthyesi. Megjithate, duhet te kuptohemi : besoj se te dy po flasim per letersi te mire, dmth per autore qe kane bere emer ne ngrehinen e letersise dhe jo per autore metrosh. Tek keta, jam dakort me ty, fundja ç’rendesi ka nese ia humba nje ide Dan Brownit, apo nese ia hoqa nje ndajfolje dhe futa nje mbiemer. Nuk eshte se lexuesi humbet shume. Por ne rastin e shkrimtareve te medhenj, qe e kane çdo fjale te perllogaritur, te peshuar dhe te rende me nenkuptime, ketu besoj se duhet bere kujdes dhe perkthyesi duhet te rrije vertet ne nje cep te ngushte, pa i dhene liri vetes.

    Ndersa per piken e Klosit, une e sqarova se nuk kam asgje kunder Klosit, nuk jam marre me idete e tij qe tekefundit nuk eshte se ishin jashte arsyes, kishte gjera te sakta aty por une thjesht bera nje zgjatim ne lidhje me nje ide te shprehur nge Lutheri. Dhe fiksimi eshte se ne kemi mbaruar me epoken e Lutherit, te pakten me sa degjoj une ketu ne France, perkthimi ka kaluar nga “zbukurimi” apo “pershtatja” ne “besnikeri” ndaj autorit.

    Psh, nuk di nese je dijeni, pothuaj te gjithe klasiket po riperkthehen ketu ne France. Kafka po vjen serish, sepse perkthyesi i vjeter i asaj kohe, Alexandre Vialatte, ka marre ca si teper liri. Dostojevski gjithashtu. Madje mendoj qe se shpejti te sjell nje material mbi perkthimin e Dostojevskit ne France ku ka gjera vertet interesante dhe qe do te na ndriçojne paksa mbi problemet e perkthimit.

    Mbremje te kendshme gjithashtu.

  7. Xixellonja Says:

    Un ke nje zakon te keq qe zgjatesh shume, me qellon te te lexoj e kur e bej me duhet te armatosem me durimin qe se kam. Kur shkruan imagjino sikur je Hemingway ndonjehere 😉

    Tani po mendoja: kush ka thene qe te gjithe duhet te lexojme? Na e ka thene shkolla, prinderit, shoqeria bile dhe qeveria (qe te behemi te shkolluar si ajo!) Ok asgje te keqe deri ketu, ajo qe me shqeteson eshte qe mire qe po lexojme por i kuptojme ato qe jane shkruar, marrim nje mesazh, na ngelet dicka pas gjithe kesaj? Perse jemi kaq te bindur qe vetem leximi i dickaje na ben ndonje efekt qofte dhe edukuese? Kjo me kujton episode te kaluara per shoke e shoqe klase qe lexonin me qindra e qindra libra dhe pse jo te mburreshin e benin gare per numrin por te mjaftonte 2 minuta diskutim me shume prej tyre per te kuptuar se nga leximi i kish ngelur vec titulli. Kam menduar perhere se ka lexues dhe lexues-kuptues, e nese per faj te atyre te pareve ketyre te dyteve i duhet servirur nje perkthim ‘i pershtatur’ (meqe po flasim per letersi te huaj) atehere une si perkthyes, lexues-kuptues, kritik letrar a cfaredo te isha do me ngriheshin nervat kacurrel sepse do me dukej vetja si ne kopesht kur te lexonin libra te pershtatur per femije (gje dhe e kuptueshme) por dreqi e mori jo me kur je nje person i rritur. Ne ne Shqiperi nuk e ‘frenojme’ dot kete deshire te zjarrte per te lexuar qe kemi qe nga bankat e shkolles sepse e dime (te pakten keshtu na kane thene) qe kur lexon behesh me inteligjent pak rendesi ka ne cfare terreni mbillet kjo gje. Por eshte kontradiktore te vertetosh se faktikisht kjo lukuni inteligjentesh ka nevoje per ‘pershtatje’ e per faj te ketyre duhet ta pesoje pjesa tjeter qe s’ka nevoje. Se kuptoj avantazhin qe lind nese 1000 lexues lexojne nje Joyce te pershtatur posacerisht per tregun ‘e lire’ e s’marrin vesh asgje kur shume mire nese nuk duan te harrojne shkronjat mund te argetohen me Danielle Steel e privohen te tjere qe duke blere nje liber PRETENDOJNE me te drejte te lexojne fjalet e verteta te shkrimtarit te shkrete te se c’ane te botes nuk ka rendesi.

  8. un Says:

    Ma chère Xixellonja,

    Une vertet shkruaj gjate, madje e kam menduar seriozisht te terhiqem nga diskutimet sepse e di qe acaroj ndonje. Problemi eshte i thjeshte : kam nje ide, kam dhe qindra argumente. Ideja mund te mos jete e imja, argumentet jane pasoje e kultivimit tim. Dhe per rrjedhoje, duke çmuar te nevojshme qe nje ideje t’i shkohet rreth e perqark, me te vertetat dhe kunder-te-vertetat e saj, atehere diskutimi im behet mullar. Ndjese per kete.
    Arsyeja tjeter eshte se kam nje besim pothuaj fetar tek fjala e shkruar. Ne te folur, e sigurte qe do te thyhesha brenda 30 sekondave, tjeter gje kjo. Por e shkruara mbetet per mua nje nder shpikjet me te medha te njerezimit, mbase THEMELORJA.

    Te vijme tek diskutimi yt. Jam plotesisht dakort me ty. Rresht per rresht. Eshte pikerisht çfare mendoj une : t’i jepet fund Dritan Shkabes. Te nxirret ne pension. Shkrimtari shkruan per racen e lexuesve dhe jo per çdo kalimtar qe i teket te lexoje dy rreshta. Pershtatjet jane tejet fyese per lexuesin sepse e trajtojne si te vobekte, si te trashe, qe duhet t’ia mbllaçitesh buken para se t’ia zesh gurmazin me te.

    Nuk po zgjatem me, s’dua ta acaroj asnje. Falemnderit dhe pershendetje.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s


%d bloggers like this: