Paul Auster mbi të shkruajturit

by

360px-Paul_Auster_in_New_York_City_2008

Kjo është fjala e mbajtur nga Paul Auster me rastin e dhënies për të të çmimit Princi i Asturias për letërsinë:

Nuk e di përse bëj atë çka bëj. Mundet të mos më duhej të ndjeja nevojën për ta bërë. Vetëm mund të them se, dhe mund ta them me qartësinë më të madhe, e kam ndjerë këtë nevojë që prej adoleshencës së hershme. E kam fjalën për të shkruajturit, në veçanti për të shkruajturit si mjet për të treguar historira, historira imagjinare që nuk kanë ndodhur ndonjëherë në atë që e quajmë botë reale. Sigurisht që është një rrugë e çuditshme për të shpenzuar dikush jetën – ulur vetëm në një dhomë me penë në dorë, orë pas ore, ditë pas dite, vit pas viti, duke u munduar të hedhësh në një copë letër fjalë për të sjellë lindjen e diçkaje që nuk ekziston gjetiu, veçse në kokën tuaj. E pse dreqin do të donte dikush të bënte diçka të tillë? E vetmja përgjigje që kam qenë në gjendje të sajoj është: sepse duhet, sepse nuk keni rrugëdalje.

Kjo nevojë për të bërë, për të krijuar, për të shpikur, është padyshim një impuls njerëzor themelor. Por për ç´qëllim? Cilit qëllim i shërben arti, në veçanti arti i sajimit, në atë që ne e quajmë bota reale? Asnjërit prej atyre që mund të mendoj – të paktën në ndonjë kuptim praktik. Një libër nuk i hedh ushqim barkut të një fëmije të uritur. Një libër kurrë nuk i ka zënë rrugën një plumbi para se të hyjë në trupin e viktimës. Një libër nuk ka parandaluar kurrë rënien e një bombe mbi civilë të pafajshëm në luftë e sipër. Disave u pëlqen të mendojnë se një vlerësim i mprehtë i artit mundet të na bëjë më njerëzorë – më të drejtë, më moralë, më të ndjeshëm, më të kuptueshëm. Ndoshta kjo është e vërtetë – në disa raste të rrallë, të mënjanuar. Por të mos harrojmë që Hitleri i hyri jetës si një artist. Tiranët dhe diktatorët lexojnë romane. Vrasësit në burg lexojnë romane. Dhe kush thotë dot që këta nuk përftojnë të njëjtin gëzim prej librave si kushdo tjetër?

Me fjalë të tjera arti është i padobishëm – të paktën kur krahasohet, të themi, me punën e një hidrauliku, apo një doktori, apo një inxhinieri hekurudhash. Po a është padobishmëria gjë e keqe? A do të thotë mungesa e një qëllimi praktik që librat, pikturat dhe kuartetet për harqe janë thjesht humbje kohe? Ka mjaft që mendojnë kështu. Por mund të kundërshtoja që është vetë padobishmëria e artit që i jep atij vlerën e vet – dhe që të bërit art është ajo çka na dallon ne nga tërë krijesat e tjera që banojnë këtë planet, kjo është, në thelb, ajo çka na përkufizon ne si qenie njerëzore. Të bërit e diçkaje për hir të kënaqësisë puro dhe bukurisë së bërjes së saj. Mendoni përpjekjet që ngërthen, orët e gjata të të ushtruarit dhe disiplinën që lipset për t´u bërë pianist apo vallëtar i plotësuar. Tërë vuajtjet dhe përpjekjet, tërë sakrificat për të bërë të mundur diçka që është tejet dhe madhërishëm …e padobi.

Sajimi, sidoqoftë, gjendet në një sferë deri diku të ndryshme nga artet e tjera. Mjeti i tij është gjuha, dhe gjuha është diçka që e ndajmë me të tjerë, që është e përbashkët për të tërë ne. Nga çasti që mësojmë të flasim, zë e na shtohet uria për historira. Ata prej nesh që mund të mbajnë mend fëmijërinë do të kujtojnë se me sa padurim prisnim çastin e përrallës para gjumit të darkës – kur nënat apo baballarët tanë të ulur ngjitur me ne në gjysmëerrësirë do të na lexonin copa nga libra përrallash. Ata prej nesh që janë prindër nuk do ta kenë zor të ndjellin mahnitjen në sytë e fëmijve tanë kur u lexojnë atyre. Pse kjo dëshirë e fuqishme për të dëgjuar? Përrallat shpesh janë mizore dhe të dhunshme, me prerje kokash, kanibalizëm, shndërrime groteske, dhe yshtje prej djallit. Ndonjë mund të mendojë që ky material do të qe shumë trembës për një fëmijë të vogël – por ajo çka këto historira i lejojnë të provojë një fëmije është saktësisht takimi me frikën e vet dhe mundimet e brendshme – në një mjedis përsosmërisht të sigurtë dhe të mbrojtur. E tillë është magjia e historive: mund të na heqin osh në thellësitë e ferrit, por tek e fundit janë të padëmshme.

Plakemi, por nuk ndryshojmë. Bëhemi më të sofistikuar, por në thellësi vazhdojmë t´i ngjajmë vetes në të ritë, të uritur të dëgjojmë historinë tjetër, dhe tjetrën, dhe tjetrën. Për vite me radhë, në çdo vend të botës perëndimore, artikull pas artikulli është botuar fakti pezmatues që pak e më pak vetë lexojnë libra, që kemi hyrë në atë që disa e kanë quajtur “koha pasletërsi.” Kjo mundet edhe të jetë e vërtetë, por në të njëjtën kohë kjo nuk ka zvogëluar etjen universale për historira. Romanet nuk janë burimi i vetëm, tek e fundit. Filmat dhe televizioni dhe madje edhe librat humoristikë nxjerrin prej dybekut sasi të madhe tregimtarie sajesë, dhe publiku vazhdon t´i përtypë me pasion të madh. Kjo ngaqë qeniet njerëzore kanë nevojë për historira. Kanë nevojë për to me thuajse po aq dëshpërimisht sa kanë nevojë për ushqim, dhe sido që të paraqiten historitë – në një faqe të shtypur apo në një ekran televizori – do të ishte e pamundur të përfytyrohej jeta pa to.

Prapë, kur vjen puna te gjendja e romanit, e ardhmja e romanit, më tepër ndjehem optimist. Nuk hyjnë në punë numrat kur kihet punë me libra – sepse ka vetëm një lexues të vetëm, çdo herë e përherë vetëm një lexues. Kjo shpjegon fuqinë e veçantë të romanit, dhe pse, sipas meje, nuk ka për të vdekur kurrë si formë. Çdo roman është një bashkëpunim i barabartë ndërmjet shkrimtarit dhe lexuesit, dhe është vendi i vetëm në botë ku dy të huaj mund të takohen në kushtet e një intimiteti absolut. E kam kaluar jetën time në bashkëbisedime me njerëz që nuk i kam parë kurrë, me njerëz që nuk do t´i njoh ndonjëherë, dhe shpresoj të vazhdoj kështu deri ditën që do të resht së marri frymë.

Është e vetmja punë që doja përherë të bëja.

Tags: , ,

5 Responses to “Paul Auster mbi të shkruajturit”

  1. Darien Levani Says:

    Interesant si kendveshtrim, edhe pse disa gjera nuk i kuptova tamam apo s’ka mundesi te jene ashtu si i kuptova une, sidomos per sa i perket raportit lexues-shkrues, s’jam shume i bindur se Auster ka te drejte.

    Sidoqofte, flm per kete prurje, vertet e vlefshme.

  2. Net Isveizi Says:

    Me kaq pervoje sa kam une ne “mundimin” e te shkruarit, si dhe ne ballafaqimet me te tjere “shkrues”, pohoj se marredheniet ne mes shkruesit dhe te shkruarit, jane ne raporte te ndryshme ne krijues te ndryshem. Por, meqe veten e njoh me mire, edhe pse mund te flas fare pak, them me bindje qe ne proçesin e shkrimit nuk ekziston lexuesi.
    Nuk mund te behet asnje kompromis, qofte edhe per hir te artit qe ngjiz, me ate qe do t’a konsumoje prodhimin tend.
    Ai mund te mos ekzistoje fare-pasi ti e ke mbaruar te shkruaren-ose mund te jete ne qindra kopje-shkronjleçitesi pra. Çfare shijesh kane, ç’parapelqime, ç’lloj rrefenje i nxit te reflektojne ndjesite e tyre ne raport me lentezimin e shkruesit?
    Eshte “fati” ai qe vendos “fituesin” ndermes nje deshtimi te mundshem dhe nje suksesi po aq te mundshem. Plus mos harrojme qe ne kohe te ndryshme objeksioni i “te adhuruarit” te shkrimit dhe atij qe e shkruan, ka kendveshtrime te ndryshme.
    Po te flasim pak per lexuesin, ai eshte i keqndare ne dy kategori:
    e para-lexon historizmat pa i dhene fare rendesi artit shkrimor;
    e dyta-lexon menyren artistike te te shkruarit pa e pasur thuajse fare mendjen tek ravijezimet rrefenjtare.
    Sa per entuziazmin apo deshperimin e numeroreve lexues, per sa e si permenda dhe me lart, nese jane dhe ndjehen te plote ne koordinatat e inteligjencies-kurre mos lexofshin. Kjo s’do te thote se une do te heq dore nga ajo qe e bej prej tridhjete vjetesh, mire apo keq qofte…

  3. ujku i humbur Says:

    Jo per te bere avokatin e djallit, por me duket se Auster-i ka te drejte per raportin lexues-shkrues. Me duket se ai po flet per kete raport jo ne procesin e shkrimit te romanit (apo librit) nga shkrimtari/ja, por pasi libri eshte botuar. Te pakten me duket se kete rrjedhe mendimi ndjek fjalimi i Auster-it.
    Eshte e drejte qe ka vetem nje lexues te vetem, pavaresisht nga numrat. Secili eshte i vecante ne perjetimin, njohjen dhe interpertimin e nje libri. Ndoshta nisemi per te blere nje liber nga nje recension apo shkrim per te, por shpjegimi, perfytyrimi i tij eshte i ndryshem ne te gjithe ne: disa e pelqejne dhe duan te lexojne me teper nga autori, disave nuk iu duket aq i mire sa c’degjuan apo lexuan perpara se ta blenin, te tjereve mund t’u duket kohe e humbur. Menyra se si mbyllet fjala e Auster-it per bashkebisedimet me lexuesit, me cojne ne nje konkluzion te tille. Romani (apo libri ne pergjithesi) merr jete kur lexohet nga lexuesit. Kjo jete eshte e ndryshme tek lexues te ndryshem, por cdokush kur e lexon eshte futur ne nje intimitet absolut me autorin nepermjet perjetimeve dhe interpretimeve te tij/saj.
    Megjithate, arti i te sajuarit nuk eshte i padobishem dhe mendoj se menyra se si e shtjellon Auster-i kete gje me turbullon paksa; nuk e kuptoj mire se ku deshiron te dale apo se si kerkon te dale.
    Prurje interesante, por ne disa vende perkthimi le per te deshiruar.

  4. bujku Says:

    Pas vërejtjes dashamirëse të ujkut të humbur, i rihodha një sy përkthimit të bërë këtu e tre vjetë më parë. Dhe i jap të drejtë. Vijon versioni i 2009… 🙂

    Nuk e di përse bëj atë çka bëj. Po ta dija, ndoshta nuk do të ndjeja nevojën për ta bërë. Vetëm mund të them se, dhe mund ta them me qartësinë më të madhe, e kam ndjerë këtë nevojë që prej adoleshencës së hershme. E kam fjalën për të shkruajturit, në veçanti për të shkruajturit si mjet për të treguar historira, historira imagjinare që nuk kanë ndodhur ndonjëherë në atë që e quajmë botë reale. Sigurisht që është një rrugë e çuditshme për të shpenzuar dikush jetën – ulur vetëm në një dhomë me penë në dorë, orë pas ore, ditë pas dite, vit pas viti, duke u munduar të hedhësh në një copë letër fjalë për të sjellë lindjen e diçkaje që nuk ekziston gjetiu, veçse në kokën tuaj. E pse dreqin do të donte dikush të bënte diçka të tillë? E vetmja përgjigje që kam qenë në gjendje të sajoj është: sepse duhet, sepse nuk keni rrugëdalje.

    Kjo nevojë për të bërë, për të krijuar, për të shpikur, është padyshim një impuls njerëzor themelor. Por për ç´qëllim? Cilit qëllim i shërben arti, në veçanti arti i sajimit, në atë që ne e quajmë bota reale? Asnjërit prej atyre që mund të mendoj – të paktën në ndonjë kuptim praktik. Një libër nuk i hedh ushqim barkut të një fëmije të uritur. Një libër kurrë nuk i ka zënë rrugën një plumbi para se të hyjë në trupin e viktimës. Një libër nuk ka parandaluar kurrë rënien e një bombe mbi civilë të pafajshëm në luftë e sipër. Disave u pëlqen të mendojnë se një vlerësim i mprehtë i artit mundet të na bëjë më njerëzorë – më të drejtë, më moralë, më të ndjeshëm, më të kuptueshëm. Ndoshta kjo është e vërtetë – në disa raste të rrallë, të mënjanuar. Por të mos harrojmë që Hitleri e nisi jetën si artist. Tiranët dhe diktatorët lexojnë romane. Vrasësit në burg lexojnë romane. Dhe kush thotë dot që këta nuk përftojnë të njëjtin gëzim prej librave si kushdo tjetër?

    Me fjalë të tjera arti është i padobishëm – të paktën kur krahasohet, të themi, me punën e një hidrauliku, apo një mjeku, apo një inxhinieri hekurudhash. Po a është padobishmëria gjë e keqe? A do të thotë mungesa e një qëllimi praktik që librat, pikturat dhe kuartetet për harqe janë thjesht humbje kohe? Ka mjaft që mendojnë kështu. Por mund të kundërshtoja që është vetë padobishmëria e artit që i jep atij vlerën e vet – dhe që të bërit art është ajo çka na dallon ne nga tërë krijesat e tjera që banojnë këtë planet, kjo është, në thelb, ajo çka na përkufizon ne si qenie njerëzore. Të bërit e diçkaje për hir të kënaqësisë puro dhe bukurisë së bërjes së saj. Mendoni përpjekjet që ngërthen, orët e gjata të të ushtruarit dhe disiplinën që lypset për t’u bërë pianist apo valltar i pjekur. Tërë vuajtjet dhe përpjekjet, tërë sakrificat për të bërë të mundur diçka që është tejet dhe madhërishëm… e padobi.

    Letërsia artistike, sidoqoftë, gjendet në një sferë deri diku të ndryshme nga artet e tjera. Mjeti i saj është gjuha, dhe gjuha është diçka që e ndajmë me të tjerë, që është e përbashkët për të tërë ne. Nga çasti që mësojmë të flasim, zë e na shtohet uria për historira. Cave nga ne, që e mbajnë mend fëmijërinë, do t’u kujtohej se me sa padurim prisnim çastin e përrallës para gjumit të darkës – kur nënat apo baballarët tanë, ulur ngjitur me ne në gjysmerrësirë, na lexonin copa nga libra përrallash. Për ca nga ne që janë prindër, nuk do të jetë e zorshme të ndjellin mahnitjen në sytë e fëmijëve kur u lexojnë atyre. Pse kjo dëshirë e fuqishme për të dëgjuar? Përrallat shpesh janë mizore dhe të dhunshme, me prerje kokash, kanibalizëm, shndërrime groteske, dhe yshtje prej djallit. Ndonjë mund të mendojë që ky material do të qe shumë trembës për një fëmijë të vogël – por ajo çka këto historira i lejojnë të provojë një fëmije është saktësisht takimi me frikën e vet dhe mundimet e brendshme – në një mjedis përsosmërisht të sigurt dhe të mbrojtur. E tillë është magjia e historive: mund të na degdisin në thellësitë e ferrit, por tek e fundit janë të padëmshme.

    Plakemi, por nuk ndryshojmë. Bëhemi më të sofistikuar, por në thellësi vazhdojmë t’i ngjajmë vetes në të ritë, të uritur të dëgjojmë historinë tjetër, dhe tjetrën, dhe tjetrën. Për vite me radhë, në çdo vend të botës perëndimore, artikull pas artikulli është botuar fakti pezmatues që pak e më pak vetë lexojnë libra, që kemi hyrë në atë që disa e kanë quajtur “koha pasletërsi.” Kjo edhe mund të jetë e vërtetë, por në të njëjtën kohë kjo nuk ka zvogëluar etjen universale për historira. Romanet nuk janë burimi i vetëm, tek e fundit. Filmat dhe televizioni, dhe madje edhe librat humoristikë, nxjerrin prej magjes sasi të madhe tregimtarie artistike, dhe publiku vazhdon ta përtypë me pasion të madh. Kjo vjen ngaqë qeniet njerëzore kanë nevojë për historira. Kanë nevojë për to thuajse po aq keqas sa kanë nevojë për ushqim, dhe sido që të paraqiten historitë – në një faqe të shtypur apo në një ekran televizori – do të ishte e pamundur të përfytyrohej jeta pa to.

    Prapë, kur vjen puna te gjendja e romanit, e ardhmja e romanit, më tepër ndjehem optimist. Nuk hyjnë në punë numrat kur është fjala për libra – sepse ka vetëm një lexues, kurdoherë vetëm një lexues. Kjo shpjegon fuqinë e veçantë të romanit, dhe pse, sipas meje, nuk ka për të vdekur kurrë si formë. Çdo roman është një bashkëpunim i barabartë ndërmjet shkrimtarit dhe lexuesit, dhe është vendi i vetëm në botë ku dy të huaj mund të takohen në kushtet e një intimiteti absolut. E kam kaluar jetën time në bashkëbisedime me njerëz që nuk i kam parë kurrë, me njerëz që nuk do t’i njoh ndonjëherë, dhe shpresoj të vazhdoj kështu deri ditën që do të resht së marri frymë.

    Është e vetmja punë që doja përherë të bëja.

  5. bujku Says:

    Origjinalin e fjalës së Auster-it mund ta lexoni këtu

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s


%d bloggers like this: